آرتور كرستين سن ( مترجم : رشيد ياسمى )
675
ايران در زمان ساسانيان ( فارسي )
آقاى اشتاين فهرست كتاب التنبيه مسعودى را از حيث قدمت تاريخى در درجهء دوم مىشمارد « 1 » ، و عبارتى از « اليزئوس » نقل مىكند ، كه در آن موبدان موبد و در اندرزبذ و ايران سپاهبذ بعنوان بزرگترين صاحبمنصبان در زمان يزدگرد به شمار آمدهاند . به عقيده او در اندرزبذ ؛ كه معناى تحت اللفظ آن معلم يا مستشار دربار است ، عنوان ديگر وزرگ فرمذار بوده است . بنابراين تحقيق صورتى ، كه اليزئوس نقل كرده ، با فهرست التنبيه كاملا يكى مىشود و در نتيجه بايد فهرست التنبيه را متعلق به عهد يزدگرد دوم دانست . پس چهار تن مرزبانى ، كه ( غير موروث ) لقب شاهى داشتهاند ، در عهد يزدگرد دوم كاملا برقرار بودهاند . مرزبانان ديگر هم بودهاند ، كه حكمران نظامى محسوب ميشدهاند و قلمرو هر يك از آنها يكى از ولاياتى بوده ، كه قسمتهاى چهارگانه كشور از آنها تركيب مىيافته است . به اعتقاد آقاى اشتاين فهرست سوم ، كه در مروج الذهب مسعودى است ، از از همه تازهتر است ، زيرا كه فقط در اين فهرست از چهار سپاهبذ نام برده شده است ، و مىدانيم كه نصب چهار سپاهبذ كار انوشروان است « 2 » . در اين فهرست موبدان موبد را بعد از همه وزرا اسم بردهاند و اين حاكى از احوال طبقه روحانى است ، كه كواذ اول و خسرو اول قدرت آنان را در هم شكستند . در اين فهرست وزرا بطور دسته جمعى ذكر شدهاند ، و آقاى اشتاين بر - آنست ، كه استبذ « 3 » را هم بايد در زمره آنان بشمار آورد . در منابع بيزانسى عنوان استبذ ذكر شده است : يكى در مورد ماهبوذ ، كه از صاحبمنصبان دربار كواذ اول بوده است « 4 » . ديگر فرخان ، كه در عهد هرمزد چهارم بوده
--> ( 1 ) - مقاله سالنامه ، ص 53 . ( 2 ) - ر ك به ص 394 اين ترجمه . ( 3 ) - ايضا ص 157 . ( 4 ) - پروكوپيوس ، جنگ ايران ، 1 ر 11 ر 25 ؛ مناندرس ، قطعاتى از مورخان يونان 4 ، ص 257 .